Harun ar-Raszid (arab. هارون الرشيد; ur. 17 marca 763 w Ar-Rajju w Persji, zm. 24 marca 809 w Tusie (ob. Meszhed)), piąty i najbardziej znany kalif (od 786) z dynastii Abbasydów, ojciec kalifów Al Mamuna i Al-Amina. Jeden z najwybitniejszych władców muzułmańskich, mecenas nauki i sztuki. W Europie zyskał popularność jako bohater cyklu "Księgi tysiąca i jednej nocy", który przez samych Arabów jest nisko ceniony ze względu na walory literackie.
Spis treści |
edytuj Wybrane wiadomości
Harun ar-Raszid urodził się w Persji i tam spędził swoje dzieciństwo pod opieką bogatej i wpływowej irańskiej rodziny Barmakidów. Po śmierci kalifa Al-Mahdiego, ojca Haruna, następcą został starszy brat Haruna, jako Al-Amin. Harun ar-Raszid obalił go i kazał zamordować w 786, zostając kalifem w Bagdadzie. Wraz z jego dojściem do władzy, wzmocniła się niebywale pozycja rodu Barmakidów[1]. Utrzymanie integralności terytorialnej kalifatu, który obejmował wówczas największy zasięg terytorialny, wymagało nieprzerwanych działań wojennych i stało się kluczowym elementem polityki zagranicznej. Spowodowało to kolejne wojny z Cesarstwem Bizantyjskim (zajęcie Anatolii, Cypru i zmuszenie cesarza bizantyjskiego do zapłacenia wysokiego trybutu) oraz tłumienie nieprzerwanych buntów w rozległej monarchii: w Syrii, Jemenie i Egipcie. Panowanie Haruna ar-Raszida zbiegło się z okresem rządów w Europie Karola Wielkiego. Stałe stosunki dyplomatyczne z Frankami, oraz hojne dary którymi obdarzał Karola Wielkiego (m. in. przekazał mu w prezencie słonia indyjskiego o imieniu Abu Abbas), pozwoliły mu na uzyskanie sojusznika w walce z Cesarstwem Bizantyjskim i kalifatem Kordowy (wówczas pod władzą Ummajadów) w Hiszpanii. O rzekomych kontaktach Haruna ar-Raszida z Karolem Wielkim (wraz ze szczegółami, w rodzaju podarunku w postaci słonia "od króla Persji Aarona", bo Harun to właśnie odpowiednik biblijnego Aarona) wspominają wyłącznie autorzy zachodni, np. Einhard w "Życiu Karola Wielkiego". Źródła arabskie milczą na ten temat, a w każdym razie są powściągliwe.[2] Rządy sprawował początkowo przy pomocy Barmakidów, którzy pełnili eksponowane stanowiska w administracji państwa od panowania kalifa Al-Mansura (754-775). W 803 roku doszło do upadku Barmakidów, najprawdopodobniej z obawy przed ich zbyt rosnącymi wpływami. Trzeba pamiętać, że byli w odróżnieniu od kalifa szyitami. Zaczęło się od zgładzenia wezyra Dżafara, najbliższego towarzysza kalifa. Jako przyczynę podano, iż rzekomo miał romans z siostrą kalifa, Al-Abbasą, która na domiar wszystkiego urodziła w sekrecie ich wspólnego syna. Dziecko zostało ukryte w Mekce w czasie hadżdżu, ale Ar-Raszid i tak się o wszystkim dowiedział. Po Dżafarze zgładzeni zostali wszyscy pozostali członkowie rodu, a ich bajeczna fortuna skonfiskowana[3].
W polityce wewnętrznej stał się znany jako mecenas twórców. Rozkwit kalifatu związany był przede wszystkim w architekturze z budową obiektów sakralnych (głównie nowych meczetów) oraz rozwojem klasycznej literatury arabskiej. Panowanie Haruna ar-Raszida było szczytem epoki Abbasydów, przed śmiercią podzielił swoje państwo pomiędzy synów: Al-Amina i Al-Mamuna. Zapoczątkowało to okres powolnego upadku kalifatu w następnym stuleciu.
Był ostatnim kalifem, który brał osobisty udział w hadżdżu, pielgrzymce do Mekki i Medyny[4].
Idealizowany (np. przez historyka Ibn Kasira) jako najzdolniejszy z władców abbasydzkich, u szczytu świetności kulturalnej i politycznej kalifatu. Na Zachodzie najlepiej znany jako bohater cyklu “Tysiąca i jednej nocy”, baśni, wytworu naiwnej fantazji ludowej, który możny porównać z naszymi legendami o królu Kazimierzu Wielkim, jako „królu chłopskim”.
edytuj Kalendarium życia Ar-Raszida
- 763
17 marca urodził się Harun, syn kalifa al-Mahdiego i Jemenki (czyli "południowej Arabki" według pojęć samych Arabów) Al-Chajzuran.
- 782
Harun na czele jednej z wypraw wojennych przeciw Bizantyjczykom dociera aż do Bosforu i osiąga traktat pokojowy na bardzo korzystnych warunkach; w uznaniu zasług otrzymuje zaszczytny tytuł Ar-Raszid (który zostanie jego tytułem koronacyjnym), zostaje mianowany drugim po Al-Aminie następcą tronu oraz namiestnikiem Ifrikijji (ob. Tunezja), Egiptu, Armenii i Azejberdżanu.
- 786
14 września starszy brat Haruna, kalif Al-Hadi, umiera w tajemniczych okolicznościach — powstaje plotka, że odpowiedzialna za jego śmierć jest jego matka, Al-Chajzuran. Harun zostaje nowym kalifem a Jahja Barmaki zostaje jego wielkim wezyrem. Znaczny wpływ na politykę nowego kalifa wywiera jego matka.
- 789
Al-Chajzuran umiera zostawiając Haruna w zasadzie jako jedynowładcę.
- 791
Harun prowadzi wojnę przeciw Bizancjum.
- 795
W celu zapobieżenia rebeliom szyickim, Harun aresztuje imama szyickiego, Musę al.-Kazima.
- 796
Harun przenosi siedzibę kalifacką oraz rządu z Bagdadu do Ar-Rakka nad Eufratem.
- 799
Harun zleca Sindiemu Ibn Szahikowi otrucie siódmego imama szyickiego, Musy al-Kazima, przebywającego od 4 lat w więzieniu.
- 800
Harun mianuje Ibrahima Ibn al-Aghlaba namiestnikiem Ifrikijji, w praktyce pół autonomicznym władcą w zamian za coroczną daninę. Od niego bierze początek dynastia Aghlabidów.
- 802
Harun przekazuje w darze Karolowi Wielkiemu dwa białe słonie.
- 803
Upadek Barmakidów – Harun zdobywa jeszcze więcej władzy w państwie.
- 805
Harun zwycięża cesarza bizantyjskiego Nicefora I Genika w bitwie pod Krasos
- 807
Wojska Haruna okupują Cypr.
- 809
Harun prowadzi działania wojenne na Cyprze, zwycięża w pierwszej bitwie w północnej części wyspy. Umiera 30 listopada od ran zadanych mu przez zamachowca w meczecie Proroka w Medynie.
edytuj Harun ar-Raszid w sztuce
Janusz Makarczyk - sztuka teatralna Harun al Raszyd, wystawiona w 1932 i 1935 w Sofii, Burgas, Warnie i w Berlinie; podobno także w 1931 w Warszawie z muzyką Witolda Lutosławskiego
Harun ar-Raszid jest bohaterem powieści "Al-Abbasa ucht Ar-Raszid" (Al-Abbasa siostra Ar-Raszida) autorstwa pisarza arabskiego pochodzącego z Libanu, Dżurdżi Zajdana (1861-1914), tworzącego w Egipcie w okresie odrodzenia arabskiego (arab. an-nahda).
Przypisy
edytuj Bibliografia
- Hauziński J.: Burzliwe dzieje kalifatu bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993
- Hitti Ph. K.: Dzieje Arabów, Warszawa 1969
- Lewis B.: Muzułmański Bliski Wschód, Gdańsk 2003
| Poprzednik Al-Hadi |
 |
Kalif 786-809 |
|
Następca Al-Amin |