dolar amerykański(USD): 2,8531



Timur Chromy (ur. 9 kwietnia 1336 r. w Chodża Ilgar koło Keszu (Shahrisabz), zm. 18 lutego 1405 r. w Otrarze) − znany również jako Tamerlan i Timur Lenk (od Tīmūr-e Lang − Timur Kulawy), założyciel dynastii Timurydów, panujący w latach 1370 - 1405, zdobywca większości Azji Środkowej, Iranu, Iraku i Zakaukazia.


Spis treści

edytuj Początki kariery Timura

Pomnik Timura w Samarkandzie - dawnej stolicy jego państwa.

Timur był synem zubożałego arystokraty z mongolskiego plemienia Barłasów - Taragaja. Imię Timur oznacza z języka mongolskiego żelazo. Timur zaczynał od dowodzenia niewielką bandą (mimo iż zarządzał miastem Kesz i powinien posiadać środki do życia, możliwe jednak, że były one niewystarczające), która grabiła pasterzy, coraz bardziej zyskiwał na popularności dzięki sprawiedliwemu dzieleniu się łupami z podkomendnymi. Z czasem banda rozrosła się do kilkuset wojowników i ich cele stawały się coraz zuchwalsze. Timur był jednym z bardzo wielu przywódców band w rozbitym politycznie Mawarannahrze. W 1361 r. Timur zawarł sojusz z Husejnem (dalekim potomkiem Czagataja) władcą Balchu i Kabulu, sojusz między nimi utrwaliło małżeństwo z siostrą Husejna, Aldżai Turchan-agą.

W jednym ze starć zbrojnych Timur został ciężko ranny w rękę i biodro, w których stracił władzę, jednak mimo kalectwa nie zaprzestał aktywnego życia koczownika. Stąd pochodzi jego przezwisko Timurleng (Timur Kulawy), które w zniekształconej formie Tamerlan przyjęło się w Europie. Razem ze wspomnianym już Husejnem podporządkowali sobie innych emirów Mawarannahru i zwołali w 1363 r. kurułtaj, na którym przeprowadzono wybór chana, którym został potomek Czagataja -- Kabulszah. Nowy chan był marionetką w rękach sojuszników. Co jakiś czas na Mawarannahr napadali chanowie Mogolistanu Timur Tugłuk i jego następca Ilias Chodża, którzy jednak nie potrafili całkowicie podporządkować sobie tego kraju, ale niesamowicie go łupili.

W 1366 r. Husejn i Tamerlan zdobyli razem Samarkandę (która stała się stolicą przyszłego imperium Timura) podstępem od serbedarów. Mianowicie rozpowiadali, iż ich popierają i chcą się do nich przyłączyć. Na pierwszym spotkaniu przyjęli przywódców serbedarów uroczyście, ale na kolejnym wymordowali ich wszystkich oprócz jednego, za którym wstawił się Timur. Reszta serbedarów pozbawiona swych przywódców oddała miasto bez oporu. To była ostatnia wspólna operacja wojskowa Husejna z Tamerlanem. Od tej pory rosła wrogość i nieufność między nimi, która w końcu doprowadziła do walki o władzę.

edytuj Zdobycie władzy przez Timura w Mawarannahrze

Pomnik Timura w Taszkencie.

Współpraca dotychczasowych sojuszników Husejna i Tamerlana musiała się w końcu skończyć, ponieważ obaj mieli ogromne ambicje do samodzielnych rządów. Walki między nimi trwały w latach 1368-1369 lub 1369-1370. Timur po ciężkiej walce zmusił Husejna do ucieczki do twierdzy Balch, gdzie po oblężeniu i obietnicy zachowania życia Husejn się poddał. Tamerlan sprytnie uwolnił się z tego przyrzeczenia, oddał Husejna w ręce Kejchosrou emira Chuttalanu, który pomścił śmierć swojego brata z ręki Husejna i zabił go.

W 1370 r. Timur ogłosił chanem Sojurgatmysza z rodu Czagataja. Chan ten był jednak tylko kolejną marionetką (zadowalał się wygodnym życiem) w rękach Timura. Tamerlan nie mógł zostać chanem, ponieważ w jego żyłach nie płynęła krew Czyngis-Chana i Czagataja co było wymogiem niezbędnym do objęcia tronu.

Tamerlan zadowolił się tytułem wielkiego emira oraz kurgena (znaczy zięcia), gdyż jedna z jego żon pochodziła z panującej dynastii (chodzi tu o Saraj Mulk-chanum, córkę Kazana chana z rodu Czagataja, wdowę po Husejnie). Jednak tytuły nie rządzą, Timur posiadał pełnie władzy w swych rękach.

edytuj Znajomość Timura z Tochtamyszem

Na sam początek trzeba wiedzieć, iż w XIV wieku dokonał się rozpad Złotej Ordy na Złotą Ordę właściwą i Białą Ordę (była słabo zaludniona i znajdowała się na wschodzie, za rzeką Ural). W 1357 r. umiera ostatni wielki chan Złotej Ordy (właściwej) Dżanibek. Jego syn chan Berdibek zostaje zamordowany w 1359 r. Od tego momentu zaczynają się rządy chaosu w Złotej Ordzie (właściwej), chanowie co chwila się zmieniają, trwają nieustanne intrygi o władzę. Do spraw Złotej Ordy zaczyna się mieszać Biała Orda.

Zniszczenie Moskwy przez Tochtamysza w 1382 r.
Tereny podlegające Złotej Ordzie w 1389 r., tuż przed przed pierwszym najazdem na nie przez wojska Timura w 1391 r.

Tochtamysz był synem władcy Mangyszłaku, Tuj Chodży Ogłana, pochodzącego z rodu Czyngis-chana. W połowie lat siedemdziesiątych XIV wieku Tuj Chodża Ogłan zostaje zamordowany przez władcę Białej Ordy Urus-chana za rzekomą działalność opozycyjną wobec niego. W 1376 r. syn zamordowanego wspomniany już wcześniej Tochtamysz ucieka do Timura gdzie zostaje przyjęty z otwartymi ramionami. Tamerlan nadał przybyszowi miasta: Sabran, Otrar, Sygnak i kilka innych. Mimo pomocy oddziałów Timura, Tochtamysz ponosi dwie porażki z wojskami Białej Ordy. Mimo tych niepowodzeń Tamerlan zawsze przyjmuje przegranego wodza pod swoje skrzydła. Jednak Urus-chan mający dość tych dokuczliwych ataków na jego ziemie ruszył na przeciw Timura, protektora Tochtamysza. Obie armie spotkały się gdzieś nad Syr-darią, ale duży mróz i zawieje śnieżne przerwały działania wojenne. Urus-chan wycofał się na swoje terytorium i niedługo potem w 1378 r. zmarł. To samo spotkało jego syna. Wykorzystał to Tochtamysz i na krótki okres zdobył tron chański w Białej Ordzie. Jednak nie cieszył się nim długo, ponieważ został po raz kolejny pokonany przez swego rywala, którym tym razem był Timur Melik. Mimo tego stale mógł liczyć na wsparcie Timura, dzięki któremu zdobył wreszcie władzę w Białej Ordzie w 1379 r. Umocniwszy się na tamtejszym tronie począł zamyślać plany zjednoczenia obu rywalizujących ze sobą Ord pod swoim panowaniem, sytuacja międzynarodowa mu w tych planach sprzyjała, ponieważ emir Mamaj, najsilniejszy wśród wodzów tatarskich (nieformalny władca Złotej Ordy) przegrywa starcie na Kulikowym Polu w 1380 r. z Dymitrem Dońskim. Tochtamysz po tym wydarzeniu ruszył na Mamaja, który próbował się bronić, ale zdradzony przez swoich zwolenników został pokonany. Przegrany uciekł do Kaffy, gdzie zabili go tamtejsi Genueńczycy. Tochtamysz nareszcie dopiął swego, został panem wielkiego imperium, zjednoczył pod swym panowaniem Złota Ordę właściwą i Białą Ordę. Nowy wielki chan postanowił przywrócić uległość Rusi wobec jego państwa i w 1382 r. ruszył na Moskwę, którą złupił.

Tamerlan pomagając Tochtamyszowi miał nadzieję pozyskać sprzymierzeńca, który będzie mu uległy i zabezpieczy jego północno-zachodnią granicę przed najazdami. Jednak chyba najbardziej zależało Timurowi na utrzymaniu podziału Złotej Ordy na dwa zwalczające się obozy, Złotą Ordę właściwą i Białą Ordę. Nie chciał, aby Urus-chan zjednoczył oba terytoria. Tamerlan przeliczył się w obydwu kwestiach. Po pierwsze nie przewidział zjednoczenia Złotej Ordy przez Tochtamysza, a po drugie nie spodziewał się, iż może on zwrócić się przeciwko niemu. Czekała go więc długa wojna z jego dawnym protegowanym, a później bardzo ambitnym chanem zjednoczonej Złotej Ordy.

Tochtamysz od 1385 r. zwraca się przeciw swojemu dotychczasowemu dobrodziejowi i zaczyna atakować ziemie należące bądź będące w strefie wpływów Timura. Po przegranych bitwach z Tamerlanem w 1391 i 1395 r., całkowicie rozbity Tochtamysz zbiegł do Bułgarii Kamskiej, a władcą zależnym nad Złota Ordą został z rozkazu Timura -- Timur Kutłuk, którego władza nad tym państwem była słaba. Mimo tych trudności władca ten z pomocą Edygeja pokonał 12 lub 16[1] sierpnia 1399 nad Worsklą wojska Wielkiego Księcia Litewskiego -- Witolda, które prowadziły ze sobą nie kogo innego, jak właśnie Tochtamysza zamierzając oddać mu utraconą władzę nad Złotą Ordą. Tochtamysz zginął zimą 1406/1407 r. w bitwie pod Tiumeniem przeciwko chanowi Szadibekowi, następcy Timur Kutłuka. Znajomość Timura z Tochtamyszem jest przykładem fascynujących średniowiecznych kolei losu na stepach Azji.

edytuj Podboje i wojny Tamerlana

Imperium Timura

Timur podczas swych trzydziestu pięciu lat rządów w okresie od 1370 r. do 1405 r. nad dzikimi ordami koczowników ze stepów, między innymi rodzimego Mawarannahru, pobił wielu władców różnych krajów i krain. Równie wielu uzależnił od siebie jako swoich wasali. W największych swych wyprawach wojennych Tamerlan mógł liczyć na swą 150 tysięczną armię, żądną wielkich łupów. Timur jest przykładem jednego z największych wodzów w historii, który kiedykolwiek chodził po ziemi.

edytuj Podbój Iranu i Iraku

Mapa kampanii we wschodnim Iranie w latach 1381-1384 r.
Mapa kampanii w zachodnim Iranie w latach 1386-1388 r.
Mapa kampanii pięcioletniej (1392-1396 r.) (w tym drugiej decydującej kampanii przeciwko Złotej Ordzie z 1395 r.)

edytuj Złota Orda

Mapa pierwszej kampanii przeciwko Złotej Ordzie w 1391-1392 r.
Mapa kampanii pięcioletniej (1392-1396 r.) w tym drugiej decydującej kampanii przeciwko Złotej Ordzie z 1395 r.

edytuj Złupienie Indii

Mapa kampanii Indyjskiej z lat 1398-1399 r.

edytuj Wojna z Imperium Osmańskim i Egiptem Mameluków

Mapa kampanii anatolijskiej w latach 1400-1402 r.
Sułtan Bajazyd w niewoli u Tamerlana (Timura), 1878 -- obraz autorstwa Stanisława Chlebowskiego

edytuj Przygotowania do podboju Chin

Szahruch najmłodszy syn Timura który rządził w latach 1409-1449 rozpadającym się już powoli Imperium Tamerlana.

W Otrarze Timur ciężko zaniemógł, prawdopodobnie przez wspomniany wcześniej duży mróz. Jego stan pogorszył się po próbie rozgrzania organizmu arakiem. Przeczuwając zgon wyznaczył na swego następce swojego wnuka Pir Muhammeda Dżahangira. Zamierzano jeszcze zaatakować na Chiny więc ukryto fakt śmierci Timura. Jego ciało spoczęło w Samarkandzie. Nie dotrzymano testamentu Tamerlana, ponieważ tron objął jego inny wnuk Mirza Halil Sułtan i w konsekwencji tego musiano zrezygnować z wyprawy przeciw Chinom z powodu zamieszania i nieładu, które po tym powstało. Po tym epizodzie władzę przejął najmłodszy syn Timura Szahruch.

edytuj Testament Timura

Ostatnie słowa Tamerlana przed śmiercią ponoć brzmiały następująco[2]:

"Wiem, że moja dusza wkrótce opuści ciało i zostanę zabrany ku tronowi Boga, który daje życie i życie odbiera. Proszę, byście nie przelewali łez po mojej śmierci. Zamiast drzeć szaty i biegać wokół jak oszalali, módlcie się do Boga o łaskę dla mnie. Powiedzcie Allach akbar, Bóg jest wielki, i powtarzajcie Al-Fatihę ku pocieszeniu mej duszy. Mam nadzieję, że skoro Bóg uprawnił mnie, bym nadawał prawa Iranowi i Turanowi, aby w tych królestwach wielcy nie ciemiężyli ubogich, przebaczy mi moje grzechy, których liczba jest bezkresna (...). Ogłaszam Pira Mohammeda, syna Dzahangira, moim jedynym dziedzicem i pełnoprawnym następcą na tronie. Będzie on panował w Samarkandzie suwerennie i samodzielnie, tak aby mógł zarządzać sprawami imperium, wojska i wszystkich krajów i miast podległych jego władzy. Nakazuje wam wszystkim, abyście byli mu posłuszni i poświęcili życie, by mógł utrzymać swoją władzę, tak aby świat nie pogrążył się w chaosie i owoce mego wieloletniego trudu nie poszły na marne. Jeśli pozostaniecie zjednoczeni, nikt nie ośmieli się wam przeciwstawić ani w najmniejszym stopniu podważyć mojej ostatniej woli."

Po krótkiej chwili dodał jeszcze:

"Pamiętajcie, aby robić wszystko, co wam nakazałem, by utrzymać pokój i porządek publiczny. Zawsze bądźcie dobrze poinformowani o sprawach waszych poddanych. Bądźcie mężni i trzymajcie miecz w dłoni z odwagą, a tak jak ja będziecie się mogli cieszyć długim panowaniem i ogromnym imperium. Oczyściłem Iran i Turan z nieprzyjaciół oraz burzycieli pokoju i przyniosłem im sprawiedliwość i dobrobyt. Jeśli posłuszni będziecie mej ostatniej woli i uczynicie sprawiedliwość przewodnikiem wszystkich swych działań, to imperium na długo pozostanie w waszych rękach. Jednak zły los was czeka, jeśli wkradną się niezgoda i rozłam. Wrogowie rozpoczną wojny, które trudno będzie zakończyć, a państwo i wiara poniosą nieodwracalne straty."

Niedługo potem "Zdobywca Świata" zmarł.

edytuj Rozpad i szybki koniec imperium zbudowanego przez Timura

Po śmierci Tamerlana, wbrew jego ostatniej woli, nowym władcą państwa został obwołany jego wnuk Mirza Halil Sułtan, który roztrwonił bogactwa nagromadzone przez swego dziadka i zajęło mu to tylko cztery lata, po których został zabity przez niezadowolonych emirów (choć są też inne wersje jego śmierci). Władzę w 1409 roku przejął na czterdzieści lat najmłodszy syn Tamerlana Szahruch. Syn Timura, którego stolicą był Herat w Chorasanie (obszar dzisiejszego Afganistanu) odczuwał już powolny rozpad imperium swego ojca, ponieważ władał w rzeczywistości tylko centralną i południową częścią państwa. Syn Szahrucha -- Uług-beg sprawujący rządy w Mawarannahrze, sprawował je prawie jak niezależny władca niewiele robiąc sobie z zarządzeń swego ojca. W Iranie i Iraku wystąpiły tendencje wyzwoleńcze spod jarzma Timurydów. Po śmierci Szahrucha w 1449 r. rozłam państwa jeszcze przyspieszył. Dlatego w latach sześćdziesiątych XV wieku państwo założone przez Tamerlana, a rządzone po jegoż śmierci przez jego potomków przestaje istnieć.

edytuj Najbliżsi męscy potomkowie Timura

Synowie:

Uług-beg, jeden z najwybitniejszych potomków Timura (jego wnuk), wielkie zasługi położył on w rozwoju nauki, szczególnie astronomii.

Wnukowie:

(synowie Dżahangira)

(synowie Omara Szajcha)

(synowie Miranszaha)

(synowie Szahrucha)

(syn Aga Begi córki Timura)

edytuj Charakterystyka Timura

Pomnik wielkiego emira Timura w jego rodzinnym mieście -- Shahrisabz znajdującym się na terenie dzisiejszego Uzbekistanu

Timur od młodych lat przebywał w otoczeniu duchownych muzułmańskich i w późniejszych czasach często używał dżihadu jako pretekstu do inwazji, szczególnie w przypadku ataków na chrześcijańską Gruzję i Armenię oraz hinduistyczne Indie. Jednak traktował islam przedmiotowo, nie był całkowicie mu oddany, ponieważ upijał się winem czego muzułmanin czynić nie może, w jego kraju ponadto obowiązywało mongolskie prawo jasy, a nie muzułmańskie prawo szariatu. Poza tym wiele razy walczył z państwami muzułmańskimi (Turcja, Egipt, Iran). Po części tłumaczył (Tamerlan był sunnitą) to niszczeniem heretyckich szyitów (Iran). Mimo tego wszystkiego chciał on uchodzić w świecie muzułmańskim za rzecznika i strażnika wiary mahometańskiej. Timur był bardzo okrutny, ale najczęściej gdy ktoś stawiał mu opór, potrafił rozkazać zabijać takich wrogów tysiącami i z ich głów budować wielkie wieże ku przestrodze. Był niejako zmuszony do okrucieństwa, musiał je stosować aby zapanować nad niestabilnymi ludami wchodzącymi w skład jego wielkiego imperium. Po wielu zwycięstwach Timur uważał się za władcę świata wyznaczonego przez Boga, wielu jego żołnierzy wierzyło w jego boskie pochodzenie i oddawali mu z tego tytułu kult. Tamerlan bardzo lubił grę w szachy, uważając całkowicie słusznie, że rozwijają one umysł, a szczególnie zmysł taktyczny. Timur uwielbiał ponadto historię, najbardziej interesowały go dzieje różnych ludów. Poza tym chciał być jak Czyngis-Chan, chciał mu dorównać. Interesował się również budownictwem, uwielbiał wielkie budowle i pałace, których najwięcej powstało w stolicy jego imperium Samarkandzie i rodzinnych stronach w Keszu (Shahrisabzie). Do celu budowy tak monumentalnych budowli z każdej wyprawy wojennej brał w niewolę wielu wykwalifikowanych w tym rzemiośle robotników. Cenił ich i chciał mieć takowych jak najwięcej nie tylko w budownictwie, ale i w innych dziedzinach. Tamerlan wreszcie co jest oczywiste najbardziej interesował się wojskiem i wojną. Był on skazany na podboje, ponieważ musiał zapewnić swoim dzikim żołnierzom ze stepów przede wszystkim sowite łupy oraz przygody wojenne, dzięki którym mogli oni wykorzystać swoje wielkie pokłady energii i sprawdzić się jako wojownicy w boju na różnych polach walki. Przed atakiem Timur dokładnie sprawdzał wszelkie informacje na temat atakowanego miejsca, miał znakomity wywiad i wielu szpiegów. Na koniec trzeba powiedzieć, że był to człowiek niesamowicie twardy i ambitny, który mimo kalectwa i starości stawiał sobie najwyższe cele jakim na przykład było niewątpliwie zdobycie Chin. Oprócz ambicji i siły był to człowiek obdarzony ponad przeciętną inteligencją, mimo że przez całe życie był analfabetą. Zmarł w słusznym jak na średniowiecze wieku 69 lat.

edytuj Przykład dotrzymania słowa przez Tamerlana

Obietnica złożona przy oblężeniu Siwasu:

"Straszny los spotkał osmańską załogę miejscowej twierdzy złożoną z około trzech tysięcy ormiańskich sipahi w służbie tureckiej. Przed kapitulacją Timur przyrzekł im, że nie przeleje ich krwi. Gdy się poddali, zakuto ich w kajdany, wrzucono do specjalnie wykopanych rowów i zasypano ziemią, dowódców zaś utopiono w studni. Nie było więc rozlewu krwi"[3].

edytuj Pierwotne wierzenia ludów stepowych w sprawie mordowania ludności

Jedną z prawdopodobnych przyczyn okrucieństwa i ludobójstwa na ludziach z podbitych ludów było przekonanie i wiara wśród koczowników w to, iż uśmiercony przeciwnik będzie w życiu pozagrobowym niewolnikiem swego oprawcy. Mimo islamizacji wśród wojowników stepowych z Mawarannahru w czasie rządów Timura w wielu przypadkach wiara w islam była traktowana przez nich powierzchownie. Nadal częstym przypadkiem były stare wierzenia w szamanizm, a co za tym idzie w pozagrobowe niewolnictwo zabitych

edytuj Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ A. Supruniuk, Wojewoda płocki Abraham Socha. Przyczynek do genealogii Nałęczów mazowieckich, [w:] A. Supruniuk, Szkice o rycerstwie mazowieckim XIV/XV wieku, Toruń 2008, ISBN 978-83-89376-69-5, s. 7-8.
  2. ↑ Justin Marozzi, Tamerlan, miecz islamu, zdobywca świata, Amber Warszawa 2006.
  3. ↑ Marian Małowist, Tamerlan i jego czasy, PIW Warszawa 1985.

edytuj Bibliografia

HOT NEWS !

Polski Komitet Olimpijski poinformował, że wynik badania antydopingowego polskiej biegaczki narciarskiej Kornelii Marek podczas igrzysk w Vancouver dał wynik pozytywny. Test przeprowadzono po biegu sztafetowym 4x5 km, w którym Polki zajęły 6. miejsce. [read more]

Trzykrotna medalistka igrzysk olimpijskich w Vancouver Justyna Kowalczyk nie chce szerzej komentować sprawy dopingu swojej koleżanki ze sztafety 4x5 km Kornelii Marek. Polski Komitet Olimpijski poinformował w środę, że wynik badania antydopingowego Marek podczas igrzysk w Vancouver dał wynik pozytywny. [read more]

Matka braci Kaczyńskich - Jadwiga Kaczyńska - trafiła w poniedziałek do szpitala przy ul. Szaserów w Warszawie. U matki pana prezydenta doszło do zaostrzenia przewlekłych chorób serca i płuc - powiedział naszemu reporterowi Pawłowi Świądrowi rzecznik placówki i prezydencki lekarz Wojciech Lubiński. [read more]

Jacek Karnowski zwróci się w czwartek do ministra sprawiedliwości o odtajnienie wszystkich materiałów zebranych w śledztwie dotyczącym jego rzekomej korupcji - dowiedział się reporter RMF FM Wojciech Jankowski. Nasi reporterzy ujawnili, że gdańscy prokuratorzy, prowadzący śledztwo w sprawie tzw. afery sopockiej, mają już ekspertyzę nagrań dokonanych przez biznesmena Sławomira Julke. [read more]

Prokuratura wojskowa postawiła zarzut dezercji szyfrantowi wywiadu wojskowego Stefanowi Z. Śledztwo w najbliższych dniach będzie jednak zawieszone, ponieważ szyfranta nie można przesłuchać. 52-letni mężczyzna zniknął 12 kwietnia 2009 roku. Te zarzuty oznaczają, że służby kompletnie nie wiedzą, co dzieje się z szyfrantem - komentował w rozmowie z reporterem RMF FM gen. Marek Dukaczewski. [read more]

ca | de | en | es | fr | it | nl | no | pl | pt | ru | ro | fi |